Шмат каму цікава даведацца, як тлумачаць летувісы сваю казачную гісторыю. Таму вашай увазе прапануюцца ўрыўкі з публікацыі З. Зінкявічюса "Паўднёва-ўсходняя Літва ад старэйшых часоў да нашых дзён". (Напрыканцы ўрыўкаў некалькі сваіх думак).
...Каля ХХ-ХХІ стагоддзя побач з тэрыторыяй, заселенай літоўцамі, зацвердзілася Полацкае княства, створанае крывічамі, якое расшыралася на этнічныя землі літоўцаў і дасягнула лініі Брэслаў-Нарач, воз. Заслаўе-Наваградак. У ХХІІ стагоддзі літоўцы распачалі экспансію на ўсход. Гэтая экспансія спыніла славянізацыю ўсходняй этнаграфічнай часткі Літвы. У многіх месцах каля Горадні, Ліды, Крэвы, Брэслаў пачала дамінаваць літоўская мова. Мяжу кампактнага арэала літоўскай мовы паказвае вывучэнне назваў мясцовасцяў. Самыя інфарматыўныя назвы з суфіксам -ішк- (Аўрамішкі, Будрышкі і г.д.) бо гэты суфікс меўся толькі ў літоўскай мове - ні славяне ні іншыя балты такога суфікса пры найменні мясцовасцяў немелі.
Гэтых назваў на тэрыторыі цяперашняй Беларусі зарэгістравана каля 570, а з паўторамі каля 656. Большасць іх - на заходняй частцы Беларусі, бліжэй да тэрыторыі цяперашняй Літвы. Іх распаўсюджанне даследаваў польскі мовазнаўца Ян Сафарэвіч. На цяперашняй тэрыторыі літоўскай мовы (на тэрыторыі цяперашняй Беларусі) яны складаюць каля 12-45 адсоткаў. Там, дзе такіх назваў (на тэрыторыі цяперашняй Беларусі) каля 4-12 адсоткаў, на думку Сафарэвіча, паказвае старэйшую мяжу літоўскае мовы. Сафарэвіч вывеў такую лінію - мяжу літоўскае мовы: Брэслаў - Свіры-Валожын-Шчучын-Горадня.
З гэтай і іншых прац даследчыкаў: Ахманскага, Васмера, Сядова, Кушнера, Любаўскага, Лавмянскага і іншых становіцца зразумела, што ўсталяваная ўсходняя мяжа распаўсюджвання літоўскае мовы дасягала Горадні, Шчучына, ішла недалёка Наваградка, Валожына, Паставаў, Смаргоні. Далей на ўсход за гэтай мяжой было нямала выспаў літоўскае мовы: каля Налібокаў, Дрэверна ды інш. Тым самым славяне ў некаторых месцах дасягалі да Дубічаў. На ўсходзе і поўдні ад кампактнага арэала літоўскае мовы было нямала месцаў дзе гаварылі па-літоўску: паміж Ружанамі і Косавам, на захад ад Іванцэвічаў, паміж Баранавічамі і Ляхавічамі ў бок Нясвіжа, каля Цімкавічаў (паміж Клецкам і Слуцакам). Вялікія выспы літоўскае мовы былі каля Радашкавічаў, каля Айны - князь Ягайла пасля хрышчэння Літвы тут пабудаваў адзін з сямі першых каталіцкіх касцёлаў. Літоўскія выспы былі каля Докшыц, а самая аддаленая была Абольцы (гл. артыкул Ахманскага), дзе князь Ягайла пасля хрышчэння Літвы пабудаваў каталіцкі касцёл для літоўцаў."...
..."Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, большая частка этнічнай Літвы трапіла пад уладу Расеі. Вельмі ўзмацнілася паланізацыя, а пасля паўстання 1863г. і русіфікацыя. Літоўцам забаранілі друк, кнігі выпускалі кірыліцай, вывешваліся табліцы"гаварыць па літоўску строга забараняецца". Разам зрусіфікацыяй яшчэ больш узмацнілася паланізацыя. Такія жорсткія меры выклікалі ў яшчэ необрусеўшых і непаланізаваных літоўцаў народную самасвядомасць. Літоўскія кнігі друкаваліся ў Прусіі, дзе пражывала шмат літоўцаў, і нелегальна траплялі ў этнічную Літву.
Паланізацыя ў Віленскім краі прывяла да беларусізацыі літоўцаў, паколькі ўмеючы беларускую мову "простая мова" людзі маглі зразумець і паляка ксянза, і рускамоўнага чыноўніка. У той час вёскі літоўцаў на ўсходзе Літвы былі побач з беларускімі. Хоць літовец і пачынаў размаўляць на беларускай мове, ён сябе і далей лічыў літоўцам." ...
..."Па дадзеных афіцыйнай статыстыкі ў сярэдзіне ХІХ стагоддзя у Віленскай губерні, літоўцаў было больш за палову жыхароў, беларусаў каля 20%. У Троцкай акрузе было 89%. літоўцаў, Свянцяны - каля 80%., Віленскай - 61%."
..."У ХІХ стагоддзі агульная (літоўска-беларуская) моўная зона ад Ашмянаў на паўночны захад была недалёка ад Вільні і Тракаў.
Да літоўскай мовы належалі наваколлі: Пералом, Ашюжа, Парэчча, Дубічы, Радунь, Koссава, Воранава, Варняны, Тургелі, Відзы, Опса, Дрысвіяты.
З часам, да канца ХІХ стагоддзя, беларуская мова распаўсюджвалася каля Вільні, Тракай, Рудзінінкі, Семелішкі, Майшагала, каля Ліды (Жырмуны), Горадня (Ашюжа, Парыечыя). Старое пакаленьне яшчэ гаварыла па-літоўску, сярэдняе па-беларуску, а юнае ўжо па-польску. ..."Славянізацыя была такая моцная, што да канца ХІХ стагоддзя ў г. Вільне, паводле афіцыйнай статыстыкі, было ўжо толькі 18% літоўцаў, хаця ў сярэдзіне ХІХ стагоддзя іх было 50-70%. Многія літоўцы ў вёсках аславяніліся і сталі беларусамі ці палякамі.
У Тракайскай акрузе ў 1897г. літоўцаў было каля 68 працэнтаў.
Да канца ХІХ стагоддзя па афіцыйнай статыстыцы ў акрузе г. Вільня па-літоўску гаварылі каля 31 адсоткаў, па-беларуску ўжо 45 адсотктаў. У 1909г. па-польску размаўлялі 72 адсоткі, па-літоўску 7 адсоткаў, а па-беларуску каля 21 адсотка.
Славянізацыя паменшыла літоўскамоўных, аднак засталося некаторыя выспы літоўскае мовы: каля Гервятаў, Варнянаў (былі двухмоўнымі), у Іжы, на ўсход ад воз. Нарач. Каля Смалвы літоўцы апаланізаваліся. Каля Граўжышкі было літоўска-беларускае двухмоўе. Каля Лазуны была літоўскамоўная выспа. На пачатку стагоддзя тут па-літоўску яшчэ гаварыла каля 30 вёсак. Тэрыторыя літоўскае мовы ішла і каля Дзевенішкі-Жырмуны-Пеляса. Каля Геранайны было літоўска-беларускае двухмоўе. На поўнач ад лініі Воранова-Беняконі наваколлі гаварылі па-літоўску: Асава, Радунь, Пеляса. Самая далёкая выспа літоўскае мовы тады была на паўднёвым захадзе ад Наваградка - ваколіцы Дзятлава.
Пасля акупацыі Віленскага краю Польшчай у 1920 г., паланізацыя тут яшчэ больш ўзмацнілася. У Віленскі край перасяліліся каля 100.000-200.000 жыхароў з Польшчы. Літоўцаў сілком асімілявалі: за першы год акупацыі зачыненыя 462 літоўскія таварыствы і іх аддзелы. У 1927 г. зачыненыя 50 літоўскіх школак. Урэшце ва ўсім Віленскім краі засталіся дзве пачатковыя школы і адна гімназія. Аднак супраць беларускай мовы палякі не ваявалі, лічылі яе "простай польскай мовай".
У 1939 г. Савецкі Саюз заняў Віленскі край. У 1939 г. 10 Кастрычніка Літве перададзена частка Віленскага краю, а частка далучаная да Беларускай ССР разам з тэрыторыямі пражывання літоўцаў: Даўгалішкі, Цвярэч, Адуцішкі, Мелагены, Пялеса, Марцінконі, Друскіянікі (пазней перададзены Літве).
Пасля вайны ў Віленскі край з Беларусі перасялілі каля 200.000 жыхароў.
Славянізацыя працягвалася так, што ў 1979г. у Віленскім раёне літоўцаў знойдзена толькі 15 працэнтаў.
На тэрыторыях пражывання літоўцаў у Беларускай ССР, славянізацыя была яшчэ больш жорсткая. Усе літоўскія школы пасля вайны зачыненыя, літоўскі друк зачынены..."
P.S. Аўтар не адрознівае паняцці гістарычнае Літвы і сучаснае Летувы, таму ў перакладзе яго тэкстаў гэта рэч была ўлічаная.
