. .



Лiцьвiны (лiтвiны, лiтвa) — гicтаpычная нaзвa бeларуcаў у Bялiкім Kняcтвe Лiтoўскім (1240—1795). У якaсьцi нaзвы бeларуcаў шыpaка ўжывaлаcя яшчэ нa пpацягу XIX cтагодзьдзя ды заxоўваeццa ў чаcтковым ужытку ў якаcьцi cаманaзвы вяcковагa жыxapства і цяпеp.




(http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/Ліцьвіны)




Tuesday, January 1, 2013

СЛАВЯНЕ І БАЛТЫ



М. Ермаловіч

            Само сабой зразумела, што масавы і неаднаразовы прыліў славянаў на тэрыторыю балтаў ня мог не прывесьці да сваеасаблівай этнічнай рэвалюцыі. Менавіта ад часоў прыходу славянаў на тэрыторыю сучаснай Беларусі і пачатку іх сумеснага жыцьця з балтамі й пачынаецца саманараджэньне беларускага народа і яго самаразьвіцьцё.

            У сучаснай гістарычнай навуцы дамінуе думка, што ўзаемаадносіны славянаў з карэннымі насельнікамі былі ў асноўным мірныя. Але адначасова чуюцца галасы пакончыць з саладжавай ідэалізацыяй працэсу славянскай каланізацыі балцкіх і фіна-ўгорскіх земляў, які нібыта працякаў у выглядзе павольнай мірнай інфільтрацыі славянаў на пустуючыя ўчасткі ўладаньняў сваіх суседзяў. Славяне, гавораць гэтыя дасьледчыкі, нічым не адрозьніваліся ад іншых народаў, якія шляхам заваяваньняў пашыралі сваю тэрыторыю. I гэта не беспадстаўна. Устаноўлена, што на рубяжы VII—VIII стст. большасьць умацаваньняў балцкага насельніцтва банцараўска-тушэмленскай культуры загінула ў выніку пажараў. Гэта вельмі красамоўны факт, і ён, бясспрэчна, зьвязаны з гвалтоўнымі дзеяньнямі. У археолягаў няма адзінай думкі наконт існаваньня ваенна-палітычнай арганізацыі балтаў. Адны зь іх адмаўляюць яе, другія сцьвярджаюць, што яна існавала на ўзроўні саюзу плямёнаў і магла захоўваць бясьпеку асобных абшчынаў. Супраціўленьне балтаў новым прышэльцам, відаць, і прывяло да гібелі балцкіх умацаваньняў.

            Тое, што балцкае насельніцтва ў асноўным працягвала жыць на старых месцах, таксама ня можа быць сьведчаньнем мірных адносін яго да славянаў. Як мы ўжо ўпэўніліся, славяне ішлі з розных бакоў, асабліва з поўдня, паўднёвага захаду й захаду, і балтам, па сутнасьці, не было куды ўцякаць. Хоць, вядома, нельга й поўнасьцю адмаўляць перамяшчэньне іх у паасобных месцах. Магчыма, што ў Волга-Окскае міжрэчча балты праніклі ў выніку славянскага націску з поўдня й захаду. Толькі пасьля ўжо, калі было зламана супраціўленьне балтаў і калі яны былі з усіх бакоў аточаны славянамі, маглі ўстанавіцца больш-менш мірныя адносіны паміж прышэльцамі і мясцовымі жыхарамі.
            Дарэчы тут трэба заўважыць, што спробы шэрагу дасьледчыкаў устанавіць пэўныя скразныя межы паміж балцкім і славянскім насельніцтвам у той ці іншы час зьяўляюцца марнымі, бо як славяне, так і балты былі разьмешчаны адны каля адных астравамі. I наогул нельга ўяўляць славянскую асіміляцыю балтаў просталінейным працэсам. У літаратуры зусім слушна ўказвалася, што «асімілёўвалі ня толькі славяне балтаў, але і ў шэрагу выпадкаў славяне былі асіміляваны балтамі».Толькі ў канчатковым выніку перамагла славянская стыхія.
            Славянска-балцкае сумеснае жыцьцё мела надзвычай важныя гістарычныя вынікі. Як сьведчыць археалёгія, істотнай розніцы ва ўзроўні сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця славянаў і балтаў не было. Як у адных, так і ў другіх земляробства й жывёлагадоўля зьяўляліся галоўнымі заняткамі, як адны, так і другія ўступалі ў стадыю разлажэньня родавага ладу. Усё гэта, вядома, не магло не садзейнічаць арганічнаму зрашчэньню славянскага й балцкага насельніцтва ў адзіны сацыяльна-эканамічны комплекс.
            Немалаважнае значэньне ў паскарэньні гэтага працэсу мела й аднолькавасьць рэлігійных вераваньняў. Як славяне, так і балты былі паганцамі. Ня выключана, што славяне, апынуўшыся сярод балтаў, маглі аказацца пад моцным уплывам паганства абарыгенаў і шмат чаго запазычыць у іх. Аднолькавая рэлігія спрыяла й этнічнаму збліжэньню славянаў з балтамі.
            Факты паказваюць, што ніяк нельга зьменшваць ролі балцкага субстрату ва ўтварэньні беларускага народа. На нашу думку, бессэнсоўна падзяляць усходнеславянскія плямёны ў час іх расьсяленьня на велікарускія, украінскія й беларускія, як гэта ў свой час рабілі А. А. Шахматаў і А. А. Сьпіцын. Так, напрыклад, яны да велікарускіх плямёнаў побач з наўгародцамі-славянамі адносілі ўсіх крывічоў, а да беларускіх (Шахматаў) — дрыгавічоў, радзімічаў і вяцічаў, Сьпіцын — радзімічаў і вяцічаў. Аднак гэта схема супярэчыла сапраўднасьці, і Сьпіцын заўважыў, што там, дзе археолягі выявілі пашырэньне крывіцкіх (полацкіх і смаленскіх) курганоў XI ст., у сучасны момант жывуць не вяліка-русы, а беларусы. I ён у роспачы адзначыў, што ня бачыць выхаду з гэтай дылемы. I ўсё ж выйсьце трэба шукаць. Справа ў тым, што славянскія плямёны сталі вялікарускімі, украінскімі й беларускімі не да перасяленьня ва Ўсходнюю Эўропу, а пасьля яго і ў залежнасьці ад таго, на якой тэрыторыі яны пасяліліся і зь якім карэнным насельніцтвам уступілі ў сумеснае жыцьцё. Вяцічы, як і радзімічы, зь якімі яны былі, відаць, вельмі блізкія, маглі стаць беларускім племем, калі б яны таксама пасяліліся на балцкай тэрыторыі. Аднак гэтага не адбылося, яны аселі на ўгра-фінскім субстраце і таму ўвайшлі ў склад вялікарусаў. У свой час П. Галубоўскі (ён быў першы, хто зьвярнуў увагу на значэньне балтаў ва ўтварэньні беларускага народа й мовы) выдатна праілюстраваў значэньне субстрату на лёсе крывічоў. Тая частка іх, якая пасялілася ў верхнім Паволжы, не ўвайшла ў склад беларусаў і гаворыць на вялікарускай мове. Прычына таму — гэтыя крывічы, у адрозненьне ад сваіх заходніх супляменьнікаў, аселі не на балцкай тэрыторыі, а на фіна-ўгорскай і таму сталі не беларусамі, а вялікарусамі. Іншы субстрат — іншы народ.
            На значэньне балтаў у фармаваньні беларусаў указвалі ў сваіх працах А. Качубінскі, А. Пагодзін, К. Буга, М. Фасмер. Зараз гэтае пытаньне ў цэлым вырашана, яно пацьверджана археалягічнымі, тапанімічнымі, этнаграфічнымі, антрапалягічнымі й лінгвістычнымі матэрыяламі, знайшло сваё найбольш поўнае выяўленьне ў кнізе В. Сядова «Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья». 3 шматлікіх зьмешчаных у ёй прыкладаў прывядзём адзін характэрны факт. Дасьледчык паказаў, як дрыгавічы, прасоўваючыся на поўнач, у глыбіню балцкай тэрыторыі, і асімілёўваючы балцкае насельніцтва, у той жа час самі засвойвалі паасобныя яго асаблівасьці, пра што сьведчаць іх пахаваньні з усходняй арыентацыяй ці наяўнасьць зольна-вугальнай праслойкі ў іх курганах. Але, падкрэсліваючы значэньне балцкага элемэнта ў фармаваньні беларусаў, мы адначасова не павінны й пераацэньваць яго, бо беларусы хутчэй за ўсё зьяўляюцца не збалтызаванымі славянамі, а аславяненымі балтамі. У гэтых адносінах асабліва каштоўныя сьведчаньні антрапалёгіі, якія паказваюць, што роля балцкага субстрату ў этнагенэзе беларусаў меншая, чым, напрыклад, угра-фінаў у этнагенэзе вялікарусаў. Зьдзіўляе такса й малая ь балтыйскіх запазычаньняў у беларускай мове, хоць, на першы погляд, іх павінна быць значна болей, асабліва ўлічваючы вялікую колькасьць балцкіх гідронімаў у Беларусі. I гэта ня дзіўна. Як мы ўжо бачылі, Беларусь у сілу яе геаграфічнага становішча была месцам, дзе асабліва канцэнтраваўся славянскі элемэнт, і таму ён мог значна пераважаць і перамагаць балцкі. Нельга забывацца й пра слабую заселенасьць паасобных месц у балцкую эпоху. Так, землі на поўдзень ад Менска, міжрэчча Вяльлі ды Гайны й інш. амаль поўнасьцю пуставалі, мала было паселішчаў на поўдзень ад Полацка. Зразумела, што славяне, якія ў значнай колькасьці засялялі гэтыя мясцовасьці, толькі ў малой меры маглі ўбіраць балцкія рысы.
            Нельга пагадзіцца з тымі дасьледчыкамі, якія сцьвярджаюць, што асіміляцыя балтаў закончылася ў XII—XIII стст. Яна ішла на працягу ўсёй далейшай нашае гісторыі, ужо тады, калі сфармаваўся беларускі народ, і нават мела месца ў зусім нядаўнім мінулым, ужо ў нашым стагодзьдзі.

1 comment:

  1. Thanks for sharing, nice post! Post really provice useful information!

    Giaonhan247 chuyên dịch vụ vận chuyển hàng đi mỹ cũng như dịch vụ ship hàng mỹ từ dịch vụ nhận mua hộ hàng mỹ từ trang ebay vn cùng với dịch vụ mua hàng amazon về VN uy tín, giá rẻ.

    ReplyDelete